Bro Solvik · Ödeshög · Östergötland
De geschiedenis van Bro en omgeving
Een plek in het bos van Holaveden die al bijna vijfhonderd jaar op papier staat, en waarschijnlijk nog een stuk langer bestond.
Wie hier logeert, zit in een gehucht dat op de meeste kaarten niet meer is dan een naam: Bro, in de socken Stora Åby, gemeente Ödeshög. Een handvol adressen, verspreid over heuvels en bos, ruim zes kilometer ten oostzuidoosten van het dorp Ödeshög. Geen dorpskern, geen kerk, geen winkel. En juist daarom is het aardig om te weten wat er allemaal aan voorafging.
De naam
Bro betekent geen brug
De eerste verrassing zit al in de naam. Het Oudzweedse woord brō betekende oorspronkelijk niet "brug", maar een aangelegde weg, en dan specifiek een weg die over drassige grond werd gelegd. Een fundering van takkenbossen, daarbovenop steen, grind en zand. Een kavelbro heette dat. De grote etymoloog Elof Hellquist noteerde het al in 1922, en hij voegde eraan toe dat deze betekenis "in een menigte Zweedse plaatsnamen" voortleeft.
Dat maakt zo'n naam meteen een stuk interessanter. In de ijzertijd en de vikingtijd volgden wegen de droge ruggen door het landschap. De natte doorgangen waren de knelpunten: daar moest gewerkt worden, daar bleef je steken, daar werd een naam aan gehangen. Een plek die Bro heet, is bijna altijd een plek waar mensen ooit met veel moeite een doorgang hebben gemaakt.
Bruggen en wegdammen aanleggen gold in de kersteningstijd bovendien als een vrome daad. Op een steenworp afstand, ingemetseld in de oostmuur van de kerk van Heda, staat daar het bewijs van. Runensteen Ög 132, elfde eeuw:
hulmstein : reisþi : stein : þena : auk : bru : kiarþi : eftiR : miur : faþur : sin
Om welke oversteek het bij Bro precies ging, staat in geen enkele bron zwart op wit. In de buurt liggen twee waterlopen die in aanmerking komen: de Orrnäsån, die het meer Visjön afwatert richting het Vättern, en de Disevidsån, die vlakbij Storeryd ontspringt uit het Renemomoeras. Over de tweede ligt een brug die in 1944 nieuw werd gebouwd, waarbij de weg werd rechtgetrokken en het dek hoger kwam te liggen. Verstevigd in 1971, fundamenten versterkt in 1997. Zo'n oversteek onderhoud je eeuwenlang.
De vroegste vermelding
1539: Bro komt op papier
In een rekeningenboek van Hovs län uit 1539 wordt het district Svämbovade opgesomd met alle dorpen en hoeven die eronder vielen. Onder Stora Åby staat, tussen Renemo, Bonderyd, Storeryd en Boet, doodleuk vermeld: Bro, gård.
Svämbovade was geen parochie maar een bestuursdistrict, en het besloeg het grootste deel van het bosgebied van Lysings härad op de Holaveden. Dat plaatst Bro precies waar het ligt: niet bij de vruchtbare vlakte rond de kerk van Stora Åby, maar in de bosbygd. De wereld van houthakkers, kleine akkers tussen de stenen, en boerderijen die net genoeg opbrachten. In het negentiende-eeuwse standaardwerk over Östergötland, het lexicon van Ridderstad, staat Bro netjes tussen Boet en Bunkabola, aangeslagen voor een fractie van een mantal. Klein dus, maar volwaardig.
De namen om Bro heen vertellen hetzelfde verhaal. De uitgang -ryd betekent ontginning: Storeryd is "de grote ontginning", Bonderyd, Kvarnryd en Aleryd zijn plekken die iemand ooit uit het bos heeft gehakt. Visjö is genoemd naar het meer en betekent simpelweg "bosmeer". Deze bewoning is jonger dan die op de vlakte, grotendeels middeleeuws.
1639, 1775, 1862
Bro op de kaart, drie keer
In het archief van de Zweedse landmeetkundige dienst liggen drie kaarten van "Bro nr 1", en ze markeren precies de drie momenten waarop de Zweedse staat de boer op de vingers wilde kijken.
De oudste is uit 1639 en hoort bij de geometrische kaartboeken die Zweden in de zeventiende eeuw als eerste land van Europa liet maken: elke akker, elke weide, elk hemman opgemeten en ingekleurd. Dan volgt 1775, de tijd van de landverdelingen waarin de versnipperde stroken per boerderij werden samengevoegd. En tenslotte 1862, het tijdperk van het laga skifte, waarin hele dorpen uit elkaar werden getrokken en boerderijen naar hun eigen land verhuisden. Wie wil weten waarom de huizen in Bro zo verspreid liggen, moet daar zijn.
Daarnaast staat Bro op de häradsekonomiska kartan van 1868 tot 1877, blad "Åby", de eerste kaart die niet alleen eigendom maar ook gebruik weergeeft: akker, weide, bos, en elk torp met een stipje.
Torp, soldaten en tien namen uit het kerkboek
Wie er woonden
Bro was geen eenzame boerderij. Er hing een hele kring van torp omheen, kleine keuterijen op de grond van het hemman, waarvan de bewoners hun pacht in dagen werk betaalden. De namen alleen al zijn het waard om te noemen:
- Bro Berget, ook Bedastugan
- Bro Burkiet
- Bro Gäddlyckan, ook Anna-Karis
- Bro Hästhagen
- Bro Jernströmstorpet
- Bro Madbacken
- Bro Torp nr 84
- Bro Tåken
- Bro en Hällan Ulrikabacken
- en één torp waarvan de naam verloren is
In het kerkelijke huisbezoekregister van Stora Åby over 1847 tot 1849 staat Burkiet vermeld onder "Bro med Hälla". Er woonde toen inwonend Peter Sparf, met zijn dochter Eva Lotta, haar man Carl Johan Jacobsson en de zoons Johan Albin en Frans Oscar. Vijf mensen in een huisje, en dat was voor die tijd niet uitzonderlijk.
De soldaat van Bro
Op de grond van Bro stond ook een soldatenhoeve. Zweden had eeuwenlang het indelningsverk: een groep boerderijen was samen verantwoordelijk voor één soldaat, die ze een huis, een akker en een uniform gaven in ruil voor zijn dienst. In 1833 werd Johannes Blid, geboren in 1815 in Adelöv, lijfgrenadier voor het Ombergs Kompani, gelegerd op soldatentorp 45 op de grond van Bro. Nog datzelfde jaar, in november, trouwde hij met Johanna Persdotter, geboren in 1808 op de grond van Bonderyd. Zijn vader was zelf soldaat geweest, met de naam Rolig. Zo werkte dat: de dienst gaf je een nieuwe achternaam, kort en makkelijk te roepen op het exercitieterrein.
Later kwam er ander volk. In 1892 en 1893 woonde hier schoenmaker August Albin Theodor Johansson, geboren in 1858 in Stora Åby, getrouwd met Johanna Augusta Johansdotter en vader van een groeiend gezin.
Namen en jaartallen
Het lokale archief bewaart van tientallen bewoners niet meer dan een geboorte- en een sterfjaar, en juist die kale reeks zegt veel. Johannes Persson, 1770 tot 1846. Hans Jansson, 1793 tot 1871. Maja Stina Johansdotter, 1794 tot 1888, vierennegentig jaar oud geworden op deze grond. Anna Maja Jonsdotter, 1818 tot 1889. Axel Ulrik Jansson, 1829 tot 1896. Anna Margareta Häll, 1835 tot 1915. Per Wilhelm Emanuelsson, 1835 tot 1910. Klara Josefina Skenberg, 1858 tot 1934, moeder van vijf. Anders Herman Alm, 1859 tot 1936. Oscar Wilhelm Karlsson, 1874 tot 1949. En Carolina Persdotter, geboren in 1850, die tussen 1877 en het einde van de eeuw acht kinderen kreeg, van wie er minstens één als jongen stierf.
De hele parochie liep intussen leeg. Stora Åby telde rond 1850 zo'n 2.400 inwoners, in 1950 waren dat er nog 1.450. Het hongerjaar 1868 laat zich in één regel lezen: 68 doden, 232 mensen vertrokken, waarvan 35 naar Amerika. Ödeshög is vandaag met ruim 5.200 inwoners de kleinste gemeente van Östergötland.
Zeventiende tot twintigste eeuw
Leven in het bos
Hoe dat leven eruitzag, is goed beschreven voor de buurdorpen. Het landschap wordt in de plaatselijke hembygdsbok samengevat als "heuvelig en stenig, met natte moerassen, afgewisseld met droge dennenzandgronden en zachte loofbosweiden waar eeuwenoude eiken de ruimte delen." Wie hier nu wandelt, herkent dat woord voor woord.
Een boerderij had vijf of zes melkkoeien, wat jongvee en een paar paarden. Boter en kaas maakte men zelf, tot rond 1933 de melk aan de fabriek geleverd ging worden. De melkrit ging naar Boet. Er was een gemeenschappelijk bos, Hällemoen, waarover met enige regelmaat ruzie ontstond: grensgeschillen over het Svällhalskärret en de Hällemon-allmänning staan keurig in de parochieprotocollen.
De weg van Ödeshög naar Tranås, die dwars door dit gebied loopt, werd pas in de jaren dertig aangelegd. Daarvoor moest je bij de kerk van Stora Åby afslaan en zuidwaarts het bos in. Boet was al sinds ongeveer 1800 pleisterplaats aan die route, met een post- en telegraafkantoor en acht paarden voor de postkoets.
Het dorpsleven speelde zich af in Boet en in Storeryd. In de ledenlijst van de kerkelijke naaivereniging van Boet staat één inwoner van Bro met naam en toenaam vermeld. Die vereniging begon eind jaren dertig en hield haar veilingen in de oude school, nu de dorpsherberg. In Storeryd kwamen in het najaar van 1946 een paar dames bijeen bij Ruth Svensson om te bespreken of zij niet ook zoiets konden beginnen. Zo gaat dat hier: langzaam, en goed opgeschreven.
Binnen een half uur rijden
De grote geschiedenis, om de hoek
Bro ligt in een uithoek, maar wel in een uithoek van een van de historisch dichtstbeschreven streken van Zweden. Aan de andere kant van de bossen begint de vlakte, en daar liggen ze op een rij.
Alvastra pålbyggnad
Rond 3000 v.Chr. bouwden mensen in het moeras Dags mosse een houten platform van duizend vierkante meter met honderd haarden. De enige paalwoning van Zweden, en waarschijnlijk een rituele verzamelplaats.
De Rökstenen
Begin negende eeuw, ruim zevenhonderd runen op vijf zijden. De langste runeninscriptie ter wereld. Over de betekenis wordt tot op vandaag geruzied.
Klooster Alvastra
Gesticht in 1143 door cisterciënzers uit Clairvaux, op grond van koning Sverker. Opgeheven in 1527, waarna Gustav Vasa de stenen naar Vadstena liet slepen. Birgitta van Zweden woonde er twee jaar.
Heda kyrka
Midden twaalfde eeuw, met de brug-runensteen Ög 132 in de oostmuur. Vlakbij ligt Häggestad, waar drie grafvelden en uitgesleten holle wegen duizend jaar gebruik laten zien.
Omberg
263 meter hoog, het noordelijkste beukenbos van oostelijk Scandinavië, vijftien grotten. Tot 1805 koninklijk jachtpark, met een omheining van zestien kilometer die de boeren moesten onderhouden.
Visjön
Het dichtstbijzijnde water met een badplaats. In 1921 werd het peil verhoogd voor de stroomopwekking. Aan de overkant, bij Sjögetorp, zijn stenen bijlen gevonden van 2400 tot 1500 v.Chr.
De oude weg
Door dit bos liepen de twee middeleeuwse Holavedswegen, de verbinding tussen Östergötland en Småland. Ze waren volgens een plaatselijke beschrijving uit 1923 "redelijk begaanbaar te paard", en daarmee is alles gezegd. De naam Holaveden heeft vermoedelijk te maken met de hålvägar, de holle wegen die het vee en de karren in de hellingen sleten. Het was ook het traject van de Eriksgatan, de rondrit waarmee een nieuwe koning zich door de landschappen liet bevestigen. Er stonden pleisterplaatsen bij Stava en later bij Holkaberg. Linnaeus kwam er in 1741 en 1749 langs. In 1852 werd de hoofdweg van de boshoogten omlaag verlegd naar de oever van het Vättern, en die route wordt sindsdien geregeld "de mooiste landweg van Zweden" genoemd.
En de verhalen
Over Omberg heerst koningin Omma. Hangt de mist dik over de berg, dan is zij aan het brouwen. In de grot van Rödgavel woont de reus die haar het hof maakte, en in de berg slapen krijgers die pas wakker worden als het land ze nodig heeft. Reuzen gooiden stenen naar de kerk van Heda. Dat soort dingen wordt hier al sinds de negentiende eeuw netjes opgetekend.
Van paalwoning tot vakantiehuis
Tijdlijn
- ca. 3000 v.Chr.
- Paalwoning in Dags mosse aan de voet van Omberg.
- 2400 tot 1500 v.Chr.
- Stenen bijlen bij Sjögetorp aan de Visjön.
- ca. 800
- De Rökstenen wordt opgericht.
- 11e eeuw
- Holmsten maakt een brug en zet er een steen bij, nu in de muur van Heda kyrka.
- 1143
- Stichting van klooster Alvastra.
- 1368
- Boet wordt geschonken aan het klooster in wording te Vadstena.
- 1539
- Bro wordt genoemd in het rekeningenboek van Hovs län.
- 1566
- De kerk van Stora Åby wordt door de Denen geplunderd en verbrand.
- 1639
- De eerste kaart van Bro nr 1.
- 1775
- Tweede opmeting, de tijd van de landverdelingen.
- ca. 1800
- Boet wordt pleisterplaats aan de route Ödeshög naar Tranås.
- 1833
- Johannes Blid betrekt soldatentorp 45 op de grond van Bro.
- 1847 tot 1849
- Het huisbezoekregister noemt "Bro med Hälla".
- 1862
- Laga skifte. Bro wordt opnieuw opgemeten en de bebouwing spreidt zich.
- 1868
- Hongerjaar. 35 parochianen vertrekken naar Amerika.
- 1910
- De spoorlijn Mjölby naar Hästholmen gaat open.
- 1921
- Het peil van de Visjön wordt verhoogd voor de stroomopwekking.
- jaren dertig
- De weg Ödeshög naar Tranås wordt aangelegd.
- 1933
- De boeren stappen over op melklevering aan de fabriek.
- 1944
- Nieuwe brug bij Storeryd.
- 1971
- De huidige gemeente Ödeshög ontstaat.
Nog uit te zoeken
Onder de plaatselijke stukken over Bro zit ook een artikel met de titel "Pålbyggnad i Stora Åby", een greep uit vergeten oudheden en sagen. Wat daar precies staat, weten we nog niet. En de kaarten van 1639, 1775 en 1862 zijn digitaal beschikbaar maar nog niet gelezen. Er komt dus nog een laag bij.
Waar dit vandaan komt
Bronnen
- Ödeshögs hembygdsbok: de dossiers over Bro en de torp onder Bro, Lysings härad och dess socknar (vermelding 1539), Renemo och Sjögetorp, Boet i Holaveden, Bodebol, Siggeryd och Trehörna, Sjögetorp, Holaveden, en Sigurd Pira, Gamla färdevägar och kultställen i Holaveden (1923)
- Huisbezoekregister van Stora Åby 1847 tot 1849, en de plaatselijke persoonsdossiers van Ödeshögs hembygdsförening
- C.F. Ridderstad, Historiskt, geografiskt och statistiskt lexikon öfver Östergötland, deel 2
- Lantmäteristyrelsens arkiv, akten Bro nr 1 (1639, 1775, 1862) en de häradsekonomiska kartan blad Åby, 1868 tot 1877
- Institutet för språk och folkminnen, Ortnamnsregistret, Stora Åby socken
- Elof Hellquist, Svensk etymologisk ordbok (1922), lemma bro
- Erik Brate en Arthur Nordén, Östergötlands runinskrifter, deel Lysings härad
- Länsstyrelsen Östergötland over Häggestad, de rotstekeningen van Hästholmen en de beken naar het Vättern
- Statens fastighetsverk over Alvastra kloster en de Rökstenen, Historiska museet over de paalwoning van Alvastra
- Sveaskog over Ekopark Omberg, Isof over de sagen rond koningin Omma
Kom het zelf ervaren
De vakantiewoning naast het hoofdhuis wordt op dit moment ingericht. Wil je als eerste horen wanneer je kunt boeken?
Houd me op de hoogte