DE ZWEDENGIDS · HOOFDSTUK 02 · Land & cultuur

De geschiedenis van Zweden

Van de Vikingen en Gustav Vasa tot de verzorgingsstaat: ontdek hoe het Zweden van nu is ontstaan.

Door Bro Solvik · Teksteditie · 6 minuten leestijd

De vroegste bewoning: steentijd tot bronstijd

Na het terugtrekken van het landijs vestigden jagers-verzamelaars zich in het gebied dat nu Zweden is. Zij leefden van jacht, visserij en wat het landschap bood. De vroege bewoning begon in het zuiden; verder naar het noorden werd het land later toegankelijk.

Rond 4000 v.Chr. verspreidde de landbouw zich in Zuid-Zweden. Tijdens de bronstijd ontstonden uitgebreide handelscontacten. De rotstekeningen in onder meer Bohuslän tonen schepen, dieren en menselijke figuren. Veel locaties zijn te bezoeken, maar blijf op de toegestane paden en raak de tekeningen niet aan.

De Vikingtijd: ongeveer 800 tot 1050

Vanuit het huidige Zweden trokken mensen in de Vikingtijd zowel over zee als langs rivieren naar het oosten. Handel, rooftochten, migratie en dienst als krijger liepen door elkaar. Via Oost-Europese handelsnetwerken ontstonden contacten met Byzantium en de islamitische wereld. Het onderscheid tussen "vreedzame Zweedse handelaars" en "plunderende Noorse Vikingen" is te eenvoudig.

  • Birka, op Björkö in het Mälarmeer, was een belangrijk handelscentrum in de Vikingtijd.
  • Zweedse Vikingen handelden in pelzen, honing, was, slaven en, minder romantisch, ook gewoon in graan
  • De Varjagen dienden als lijfwacht van de Byzantijnse keizers in Constantinopel
  • Meer dan 2.500 runenstenen zijn bewaard gebleven in Zweden, de sociale media van de middeleeuwen
  • Op bijeenkomsten, ting, werden geschillen besproken en besluiten genomen. Dat was geen democratie met gelijke rechten zoals we die nu kennen.

Middeleeuws Zweden (1050 tot 1520)

De kerstening was een geleidelijk proces, zonder één officiële ingangsdatum voor heel Zweden. In de middeleeuwen groeide de kerkelijke invloed en bloeiden handelsplaatsen als Sigtuna, Visby en Kalmar. In Visby herinneren de stadsmuur en kerkeruïnes nog aan die periode.

In 1397 werd de Unie van Kalmar gesloten: Zweden, Noorwegen en Denemarken kwamen onder één monarchie. Een mooi idee op papier, maar in de praktijk een recept voor eeuwigdurende ruzie. Het Stockholms Bloedbad van 1520, waarbij de Deense koning Christiaan II tientallen Zweedse edelen liet onthoofden op het Stortorget in de oude stad, droeg bij aan de opstand die de unie voor Zweden zou beëindigen.

De Vasatijd: het begin van modern Zweden (1523 tot 1611)

Gustav Vasa werd in 1523 tot koning gekozen; zijn kroning volgde in 1528. Zijn regering markeert het begin van een sterker gecentraliseerd Zweden. Hij vergrootte de macht van de kroon, hervormde de belastingheffing en zette de overgang naar het lutheranisme in gang.

De verkiezing en kroning waren verschillende gebeurtenissen. [S56]

  • 1523: Gustav Vasa wordt koning, officieel begin van het moderne Zweden
  • 1527: de Rijksdag van Västerås versterkt de kroon tegenover de kerk; de Reformatie ontwikkelt zich daarna verder.
  • Opbouw van staand leger, vloot en gecentraliseerd belastingstelsel
  • Mijnbouw, koper uit Falun en ijzer uit Bergslagen, wordt de motor van de economie
  • De Vasa-dynastie regeerde tot 1654

De grootmachttijd (Stormaktstiden), 1611 tot 1721

In de zeventiende eeuw werd Zweden een Europese grootmacht. Het rijk omvatte Finland en gebieden rond de Oostzee en in het huidige Duitsland. De oorlogen brachten militaire invloed, maar kostten ook levens en geld. Voor de gewone bevolking was de grootmachttijd lang niet alleen een periode van voorspoed.

Koningin Christina (1626 tot 1689) was een van de meest fascinerende vorsten uit de Zweedse geschiedenis. Ze weigerde te trouwen, nodigde filosofen en wetenschappers uit naar Stockholm, waaronder Descartes, die er aan longontsteking stierf tijdens zijn eerste winter, wat eerlijk gezegd ook niet zo gek is. Uiteindelijk deed ze afstand van de troon om naar Rome te vertrekken en zich tot het katholicisme te bekeren. Dramatisch? Absoluut. Saai was ze niet.

Van grootmacht tot verzorgingsstaat (1721 tot 1900)

Na de Grote Noordse Oorlog verloor Zweden zijn positie als grootmacht. In 1809 ging Finland verloren aan Rusland; tussen 1814 en 1905 bestond een unie met Noorwegen. In de negentiende en vroege twintigste eeuw vertrokken veel Zweden naar Noord-Amerika. Industrialisatie en maatschappelijke hervormingen veranderden ondertussen het land.

IJzer, staal, hout en papier werden belangrijke exportproducten. Alfred Nobel ontwikkelde dynamiet en legde in zijn testament van 1895 de basis voor de Nobelprijzen. Zijn precieze motieven laten zich niet tot één anekdote herleiden. Lars Magnus Ericsson stond aan de basis van het gelijknamige telecombedrijf.

Twintigste eeuw: de opbouw van het Folkhemmet

In de twintigste eeuw groeide de Zweedse verzorgingsstaat. De sociaaldemocraten regeerden vrijwel onafgebroken van 1932 tot 1976 en speelden een grote rol in die ontwikkeling. Het idee van het folkhem, het volkshuis, werd verbonden met bestaanszekerheid en brede publieke voorzieningen. Zweden bleef buiten de beide wereldoorlogen, maar de neutraliteitspolitiek kende ook omstreden concessies en afwegingen.

  • 1921: vrouwen stemmen voor het eerst bij een parlementsverkiezing
  • 1940-45: Zweden neutraal maar omstreden; Duits troepenverkeer werd gedoogd
  • Jaren '50 tot '70: opbouw van de moderne verzorgingsstaat; economische gouden jaren
  • 1974: nieuwe grondwet maakt het koningshuis volledig ceremonieel
  • 1986: premier Olof Palme vermoord op straat in Stockholm, een nationaal trauma dat tot op vandaag voelbaar is
  • 1995: Zweden treedt toe tot de Europese Unie, maar houdt de Zweedse kroon
  • 2003: referendum over de euro: 56% zegt nee, Zweden heeft nog steeds de kroon
  • 2022: na de Russische invasie van Oekraïne vraagt Zweden het NAVO-lidmaatschap aan
  • 2024: Zweden wordt het 32e lid van de NAVO, einde van de langdurige militaire ongebondenheid

Olof Palme, een wond die nooit echt genas

Premier Olof Palme werd op 28 februari 1986 na een bioscoopbezoek in Stockholm neergeschoten. De moord leidde tot een langdurig onderzoek en grote maatschappelijke ontzetting. De zaak laat zien hoe ingrijpend politiek geweld ook in een open samenleving kan zijn.

Zweden en de Tweede Wereldoorlog

Zweden was officieel neutraal in de Tweede Wereldoorlog, maar die neutraliteit was niet zonder slag of stoot. Onder zware druk van nazi-Duitsland liet het land Duits troepenverkeer over zijn grondgebied toe, iets wat na de oorlog erkend werd als een moreel falen. Tegelijkertijd redden Zweedse diplomaten tienduizenden Joodse vluchtelingen. Raoul Wallenberg gaf in Boedapest Zweedse beschermingsdocumenten uit aan Hongaarse Joden en redde zo tienduizenden mensen. Hij werd in 1945 door de Sovjet-Unie gearresteerd en verdween. Zijn lot is nooit opgehelderd.

Bronnen bij dit hoofdstuk

Deze webtekst komt uit onze eigen herziene Zwedengids van september 2026. De broncodes in de tekst verwijzen naar onderstaande informatie.

Heb je een aanvulling of zie je iets dat is veranderd? Laat het ons weten.